Dr. Joachim (kotolu, wanan) minamaramit tandamato mantad di Azizah.
KOTA KINABALU: Timpu obontol kopoindalanan nokoiyonon id Sabah pikikiro oturidong di inggisaman mongingkawas ‘autonomi’, mamaramit kosimbanon digital, mongunsub kotilombuson om papatantu’ kopoindalanan di poinbida’ om kogompitan toinsanan.
Kumoduo Boyoon Montiri II, Datuk Seri Dr. Joachim Gunsalam minoboros, miampai monompuan haal dilo’, Sabah kaanu monuridong timpu obontol di kiginoris asangal, aadang om ounsikou montok mogigiyon dau.
“Waya’ inggisaman diti tumanud di pisokodungan po’ompus id pialatan bohogian kikuasa’ nokoiyonon, Koporintaan Pisompuruan, siktor swasta om mogigiyon Sabah,” ka disio ontok pinopoimagon Seminar Timpu Dumontol ‘Tadbir Urus’ Nokoiyonon: Koyuon om Kosimbanon, doid Le Meridian Kota Kinabalu, do hiti di tadau baino’.
Seminar dilo’ pinaanjur do Institut Ponolidikan Koburuon Sabah (IDS) om Konrad Adenauer-Stiftung (KAS).
Nokopogulu i Dr. Joahcim po nogi’ Montiri Koporintaan Koiyonon om Pomuwalaian minoboros, kopoindalanan karaja’ nokoiyonon okon nopo ko’ osomok id ginawo disio nga nogi’ oponsol kopio montok toinsanan.
Minoboros isio, kopoindalanan karaja’ kopohompit di kararalano’ pulitik om kotinanan i manamong kapamansaian om kopoindalnaan kootusan, om minoboros, kararalano’ kopoindalanan karaja’ nopo nga’ bobos kiwaya’ soira’ kopohompit ilo’ kotonggoyan, tinonggungan, otulid, opulokis, kapaampai toinsanan om bantug undang-undang.
“Kopoindalanan karaja’ nokoiyonon nopo nga’ impohon kumaa mogigiyon tokou naamot kopoindalanan karaja’ di osonong nopo nga’ oponsol, lolobi no id nayatan nokoyonon, hinombo koporintaan monongkiromut miampai rayat om mogigiyon tikid tadau. Iti kapatantu’ mogigiyon tokou oumolig, talun-alun tokou oburisi’, tangaanak tokou kaanu balajaran di osonong, om sandad posorili’ di pointamong,” ka disio.
Minoboros isio, kopoindalanan karaja’ osonong tumanud di kogoogsan montok kitonggungan kumaa kopoindalanan karaja’ om mogigiyon.
“Otumbayaan oku tuduan tokou do hiti do tadau baino nopo montok mamarati, miilang toilaan om miolon-olon kointalangan karait pomusarahan poingkuro koyuyuon om kosimbanon kopoindalanan karaja’ nokoiyonon aantakan do timpu obontol.
“Mamaso tokou maya’ kosimbanon ‘dinamik’ id mogigiyon tokou – id sunduk sandad posorili, ikonomi om sosial- nga’ oponsol montok koporintaan do mamati koyuon om kogunoon kosimbanon di koimbulai id kopoindalanan karaja’ nokoiyonon, montok mongimbulai koyuon di ‘adaptif’, ‘inklusif’ om ‘responsif’ montok monumboyo’ kogugunoon tulun ginumuan.
“Sistem kopoindalanan karaja’ nokoiyonon di ogirot nopo oponsol montok papatantu’ pogun diti koindalan miampai kiwaya’ lolobi no kumaa mamagampot kalantaion Palan Koburuon Sondikoton Sabah Maju Jaya (SMJ). Kogompitan om sokodung ouli’ mogigiyon kapasaga’ kopoindalanan karaja’ nokoiyonon kopongimbulai kararalano’ maya’ kogompitan di poinpuli om kiwaya’.
“Ilo’ pogi’, mimang tokou ponginsomokan mimpau mogigiyon miampai maganu kokiraan kogugunoon om rolou mogigiyon lolobi no soira’ diolo’ monuridong, poporikot, popoindalan om mogintong katatapan om surupukaraja’ koporintaan.”
Dr. Joachim minoboros, komontirian disio miampai komontirian, koupisan om kotinanan koporintaan suai kituduan montok mongingkawas waya’ kopoindalanan karaja’ nokoiyonon, monginsonong koyuyuon pomuwalaian om papatanu’ koburuon potilombus om poinpuli id poliliput pogun.
Maya’ inggisaman diti, ka disio, komontirian dau minggisom mongimbulai koyuyuon koposion di lobi kosonong montok koinsanai mogigiyon om id timpu miagal mongunsub koburuon sosioikonomi pointongkop Sabah.
“Sabaagi sombohogian mantad inggisaman koporintaan kumaa mamagampot angkab SMJ, pomusarahan montok monuridong Kakadayan Pintar id koiyonon nointutunan id Sabah pinoindalan miampai pointotopot pointonod 2021. Laang montok monuridong ekosistem ikonomi digital i kapanahak koundaran kumaa mogigiyon nokoyonon nosili posuulon.
“Smart Sabah sinili id siriba’ kaganaan kuasa’ Koupisan Boyoon Montiri om Huawei Technologies nokopikogos montok monimpuun kopoindalanan surupukaraja’ digital montok koporintaan, pongindopuan om mogigiyon.”
Palan kakadayan pintar kiguno minggisom kumaa koponuridongan koiyonon kakadayan di aanu mongingiyon, poinbida’, po’ompus om kiginoris asangal, miampai pendigitalan om ‘inovasi’ sabaagi pogura’ agayo id kopoingkawasan koposion om intodonon nindopuan, ka disio.
“Iti kaampai moningkanan kumaa monuridong katatapan montok poposiau koburuon poinpuli om po’ompus, monokodung kopoburuan ekosistem nokoiyonon, monuridong komilaan om kabaalon montok momoguno digital, nogi’ mongintutun om popoindalan panalasaian bobos kosudong.
“Kosimbanon digital nakapanahak waya’ agayo kumaa karalano’ kopoindalanan karaja’ nokoiyonon kiguno do haro. Kolobihan, kaantaban om ponginsomokan kiguno iloon miampai lobi kotilombus montok papasanang kosuangon tiknologi wagu i gunoon miampai opulokis id karaja’ kopoindalanan, kopohompit mogigiyon om momonsoi kootusan mimpau kointalangan.
“Poingkuro po, kaantaban miagal piromutan di amu’ mogiagal kumaa tikonomi, kopogundoronokan siber, kagagaaan kumaa kosimbanon, sapad kousinan om kotongoban ‘privasi’ kiguno soribahan. Monoibau kaantaban diti momoguno pamalanan di osorisid, kopoopuan id kogogonopan, pinsingilaan, koponguludan katatapan om kohompitan po’ompus miampai mogigiyon. Miampai monoibau kobolingkahangan ngaawi’ diti, koporintaan koiyonon kaanu momoguno poinponu’ kosimbanon digital om mongingkawas kopoindalanan karaja’ om koburuon mogigiyon.”
Dr. Joachim minoboros, haro kosimbanon agayo id kopoindalanan karaja’ nokoiyonon pointonod pipiro toun potohuri diti.
Kinoimbulayon tiknologi nokoowit kosimbanon di amu’ aanu mominsorou pipiro nohopod toun nakatalib, ka disio, i minoboros, noondo diti haro kakadayan pintar hinombo koinsanai dilo’ mintonod mantad ponguludan trafik gisom kapataaman sampal poindalanon maya’ sistem ‘perisian’ di doun kaawagu.
“Pasanganu yahai ‘platform e-tadbir urus’ i kapasaga’ mogigiyon monongkiromut miampai koporintaan koiyonon diolo’ miampai monodos no do iso’ klik butang.
“Nga’ kosimbanon dilo’ okon ko’ tiknologi nopo. Haro koyuon di nokoinsawat kumaa kopoindalanan karaja’ kohompitan, hinombo mogigiyon okon nopo ko’ mamaramit surupukaraja’ di ‘pasif’ nga gumompit aparagat id kopoindalanan momonsoi kootusan. Iti nopo kinosimbanon di atalang mnatad ponginsomokan ‘sawat-siriba’ noubasanan kumaa ponginsomokan i lobi ounsub do mogiigyon mantad siriba’ kumaa sawat.
“Poingkuro po, koyuon diti koowit nogi’ kaantaban wagu. Kinosikapon kosimbanon tiknologi kaanu sumili kounsub kopio om haro kaantakan popoinggayo pisuayan digital. Laang kumaa kopoindalanan karaja’ kohompitan momoguno kosimbanon pomusarahan, i potuu mantad koporintaan toi ko’ mogigiyon.
“Mantad dilo’, poingkuro tokou popisudong koyuon om kosimbanon diti? Otumbayaan oku sisimbar dilo’ id balajaran om kogompitan. Kiguno tokou monuduk mogigion tokou di kinosimbanon i naantakan id kopoindalanan nokoiyonon om kopohompit id karaja’ dilo’. Kiguno tokou papatantu’ aiso’ isai i oiduanan id kosimbanon digital diti.”
“Mantad dilo’, poingkuro tokou tumonggoi koyuon om kosimbanon diti? Otumbayaan oku sisimbar dilo’ id balajaran om kogompitan. Kiguno tokou monuduk mogigiyon tokou karait di kinosimbanon i naantakan id kopoindalanan karaja’ nokoiyonon om popohimpit diolo’ id kopoindalanan dilo’. Kiguno tokou papatantu’ aiso’ isai i oiduanan id kosimbanon digital diti.”
Dr. Joachim otumbayaan seminar di pohoroon kosili posunduran montok mogiboboros om popouhup pomusarahan, kointalangan om nawawaya’an karait timpu dumontol kopoindalanan karaja’ nokoiyonon id pogun diti.
Nunsub disio oinsanan boogian kikoponsolon – upis watas, boogian kikuasa’ nokoiyonon, puru kounsol, koupisan om kotinanan koporintaan, monunuridong katatapan, tinimungan sivil, puru akademik om kotinanan ponolidikan, NGO, mogigiyon om momuruan pongindopuan – montok gumompit id koponuridongan om kopongimbulayan lobi kikointalangan, poinpuli om momonsoi kootusan di kiwaya’, kopongimbulai koyuyuon pisokodungan hinombo mogisusuai kikoponsolon aanu popogiadas.
Nokotindapou nogi’, Ponorikohon Institut Ponolidikan Koburuon Sabah (IDS), Datuk Seri Hajah Azizah Mohd Dun; Monunurat Pointatap Komontirian, Datuk Dr. Jamili Nais; Luguan Upisor Ekskutif IDS, Datuk Dr. Ramzah Dambul; Kumoduo Monunurat Pointatap Komontirian Koburuon Labus Kakadayan (KPLB), Patricia Vain; tongo’ Ponorikohon Kounsol Watas om Upisor ngaawi’ Eksekutif.


































